Атқарушылық жазба қанша уақыт күшінде болады: ұсыну мерзімі, мерзім үзілісі және тыйымдарды алу

Жарияланды: 2026-10-21 · Жаңартылды: 2026-10-21 · ҚР істері бойынша тәжірибелі заңгер тексерген

Жазбаны орындауға неше жыл ішінде ұсынуға болады?

Үш жыл, егер заңнамада өзге мерзімдер белгіленбесе («Нотариат туралы» Заңның 92-5-бабының 1-тармағы; «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңның 11-бабы 1-тармағының 6-1) тармақшасы, бұдан әрі — Атқарушылық іс жүргізу туралы заң). Есептің басталуын екі заң әртүрлі сипаттайды. «Нотариат туралы» Заң мерзімді жазба жасалған күннен бастап есептейді, ал сот орындаушысы басшылыққа алатын Атқарушылық іс жүргізу туралы заң — құжат берілгеннен кейінгі күннен бастап (11-бабы 2-тармағының 5) тармақшасы). Өндіріп алушыға жазба бірден берілмейді: көшірменің сізге табыс етілгені туралы хабарлама келгеннен кейін (не тапсыру мүмкін болмаған хат қайтарылғаннан кейін) және тек қарсылық беруге берілген 10 жұмыс күні өткенде ғана («Нотариат туралы» Заңның 92-6 және 92-7-баптары). Сондықтан екі күннің арасы әдетте бірнеше аптаға созылады.

Жасалған күні жазбаның өзінде көрсетіледі (92-3-баптың 7) тармақшасы), оны ЕНІС-те ЖСН бойынша да көруге болады. Берілген күнін заң борышкерлер тізіліміне енгізілетін мәліметтердің құрамына қосады (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 36-бабы 2-тармағының 2) тармақшасы). Мерзім өтіп кетті деп ерте санап қалмас үшін кешірек күннен — берілген күнінен бастап есептеңіз: сот орындаушысы солай есептейді, ал шаралардың күшін жоюды заң нақ Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 11-бабы бойынша мерзімге байланыстырады.

Бұл — өндіріп алушы жазбаны сот орындаушысына апаруға тиіс мерзім. Ол қарыздың өзі бойынша талап қоюдың ескіру мерзімін алмастырмайды, ал қарсылық беруге берілген сіздің 10 жұмыс күніңізбен еш байланысты емес. Шатастырмас үшін жазбаның айналасында кездесетін төрт мерзімнің бәрі:

Жазба жақында келсе, ұсыну мерзімі сізге ештеңе бермейді: өндіріп алушы оны енді ғана жұмсай бастады. Сіздің тетігіңіз — қарсылық, оны генераторда дайындау ыңғайлы. Ұсыну мерзімі басқа үш жағдайда маңызды: жазба ескі және сот орындаушысына түспеген; атқарушылық іс жүргізу әлдеқашан «аяқталған», ал тыйымдар тұр; сот орындаушысы бірнеше жыл бұрын жасалған жазба бойынша кенеттен іс қозғады.

Мерзімді не үзеді және үзілістен кейін оны қалай есептеу керек?

Мерзім үш жағдайда үзіледі (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 12-бабының 1-тармағы):

1. жазба орындауға ұсынылғанда — өндіріп алушы оны сот орындаушысына берді;
2. ішінара орындалғанда — сіз қарыздың бір бөлігін төледіңіз, ал сот орындаушысы бұл жөнінде атқарушылық құжатқа белгі қойды;
3. борышкерді іздестіру кезеңінде (ал борышкер — компания болса, оның басшысын іздестіру кезеңінде де).

Құжатты сот орындаушысына әр тапсыру ұсыну болып есептеле бермейді. Егер жеке сот орындаушысы өндіріп алушы оның шотына қажетті соманы енгізбегендіктен құжатты қайтарса, құжат орындауға ұсынылмаған болып есептеледі (38-баптың 3-тармағы). Ал кемшіліктеріне байланысты қайтарылған құжат қайтадан келіп түскен күні орындауға ұсынылған (берілген) болып есептеледі (38-баптың 4-тармағы).

Құжат сот орындаушысында жатқанда мерзім жүрмейді. Қарыз толық өндірілмеген немесе мүлде өндірілмеген құжат өндіріп алушыға қайтарылғанда, есеп қайтадан басталады (12-баптың 3-тармағы), бірақ үзіліске дейін өткен уақыт жаңа мерзімге есептеледі (12-баптың 2-тармағы). Бұрын заң керісінше айтқан — «есептелмейді»: әрбір қайтару өндіріп алушыға жаңа толық үш жыл беретін, ал Конституциялық Кеңес 2019 жылғы 20 маусымдағы Жолдауында мұны кредиторлардың теріс пайдалануына жол ашатын жағдай деп атады. Терістеуді 2020 жылғы 26 маусымдағы № 349-VI Заң алып тастады, қазіргі ереже 2020 жылғы шілдеден бастап қолданылады; өз ұсынымы осылай іске асырылғанын Конституциялық Кеңес 2021 жылғы 21 маусымдағы Жолдауында атап өтті. Егер құжат 2020 жылғы шілдеге дейін қайтарылған болса, сот орындаушысы сол қайтарудан кейін мерзім толығымен қайтадан басталды деп есептеуі мүмкін: бұрынғы ереже бойынша үзіліске дейінгі уақыт есептелмейтін.

Мысал бойынша есеп былай жүреді:

15.10.2027-ні қоса алғанда өндіріп алушы жазбаны қайта ұсынуға құқылы: қайтару бұған кедергі емес (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 48-бабының 2-тармағы). Шаралардың күшін жою туралы арызды 16.10.2027-ден бастап берген сенімдірек. Әрбір жаңа ұсыну — тағы да үзіліс. Мұндай айналым бірнеше рет болса да, ереже сол: жазба өндіріп алушыда жатқан барлық уақытты — берілгеннен алғашқы ұсынуға дейін және әрбір қайтарудан келесі ұсынуға дейін — қосыңыз. Үш жылдан осы қосындыны алып тастағанда қалдық шығады, оны соңғы қайтарылған күннен бастап санау керек. Сот орындаушысы басқаша есептесе, одан есепті қай күннен бастап және қандай есептелген кезеңмен жүргізіп отырғанын жазбаша көрсетуін сұраңыз.

Сіздің жазбаңыз бойынша мерзімнің өткен-өтпегенін қалай білуге болады?

Сізге мына күндер керек: жазба қашан жасалып, өндіріп алушыға қашан берілді, қашан ұсынылды және қашан қайтарылды.

1. Жасалған күні — жазбаның көшірмесінде және ЕНІС-те ЖСН бойынша: жазбаның өзін қалай табу керегі сізде атқарушылық жазба бар-жоғын қалай тексеруге болады мақаласында талданған.
2. Атқарушылық іс жүргізу болды ма — ЖСН бойынша борышкерлер тізілімінде іс жүргізудің бар-жоғы және істі қай сот орындаушысы жүргізетіні көрінеді. Сот орындаушысы тізілімге мәліметтерді атқарушылық іс жүргізу қозғалғаннан кейін үш жұмыс күні ішінде жібереді (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 36-бабының 1-тармағы).
3. Қайтарылған күндері — сот орындаушысының құжатты қайтару туралы қаулыларында. Көшірмелері сізде болмаса, сот орындаушысына жүгініңіз: борышкер атқарушылық іс жүргізу материалдарымен таныса алады (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 16-бабының 1-тармағы).

Қайтару мен тоқтатудың айырмашылығын ескеріңіз. Заң екі жағдайда да атқарушылық іс жүргізуді аяқталды деп есептейді (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 49-бабы), бірақ салдары әртүрлі. Тоқтатылған іс жүргізу — мысалы, қарыз толық төленгеннен немесе жазбаның күші жойылғаннан кейін — жалпы ереже бойынша қайта басталмайды, ал шаралардың күші тоқтатумен бір мезгілде жойылады; егер іс жүргізу толық төлемге, өндіріп алушының бас тартуына, бітімгершілік келісімге немесе медиацияға байланысты тоқтатылса, атқарушылық санкция, орындау жөніндегі шығыстар, өсімпұл және жеке сот орындаушысының қызметіне ақы да өндірілгеннен кейін ғана (47-баптың 2-тармағы). Ал қайтарылған жазбаны өндіріп алушы мерзім өткенге дейін қайта ұсынуға құқылы.

Мерзім өтіп кеткен, ал сот орындаушысы іс жүргізуді қозғады: не істеу керек?

Ұсыну сәтінде мерзім өтіп кетсе және сот оны қалпына келтірмесе, сот орындаушысы құжат келіп түскен күннен бастап үш жұмыс күні ішінде атқарушылық іс жүргізуді қозғаудан бас тартуға міндетті (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 38-бабы 1-тармағының 3) тармақшасы). Бәрібір қозғаса — бұл қате, оған дау айтуға болады:

• қатенің өзі туралы арыз жазыңыз: мерзім өтіп кеткен, құжат іс жүргізу қозғалмай қайтарылуға тиіс еді. Жеке сот орындаушысы өз қаулысының күшін өзі жояды; мемлекеттік сот орындаушысы қаулысының күшін аумақтық бөлімнің басшысы — аға сот орындаушысы жояды (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 10-бабының 4-тармағы). Жазбаның көшірмесін және, болса, бұрынғы қайтарулар туралы қаулыларды қоса тіркеңіз;
• жауап күтпестен, жалпы тәртіппен шағым жасаңыз: жеке сот орындаушысына қатысты — оның өзіне немесе өңірлік палатаға, мемлекеттік сот орындаушысына қатысты — аумақтық әділет органына, ал олардың шешімінен кейін — шешім алынған күннен бастап 10 жұмыс күні ішінде сотқа талап қойыңыз (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 127-бабы, ӘРПК-нің 136-бабының 4-бөлігі). Бұдан басқа, сот орындаушысының қаулысына сотқа 10 жұмыс күні ішінде шағым жасалуы мүмкін (10-баптың 5-тармағы); бұл мерзімді қай күннен бастап санау керегін заң нақтыламайды, сондықтан созбаңыз;
• қозғау туралы қаулының күшін жою — шетелге шығуға тыйымды бір жұмыс күні ішінде алып тастаудың негіздерінің бірі (33-бабы 4-тармағының 6) тармақшасы).

Шағым жасамас бұрын үзілістерді және берілген күнін салыстырыңыз: жазба бұрын ұсынылып, қайтарылған болса, мерзім жасалған күннен емес, жоғарыдағы үзіліс туралы бөлімнің ережелері бойынша есептеледі.

Атқарушылық іс жүргізу аяқталды, ал тыйымдар қалды: оларды қашан алады?

Бұл ең жиі кездесетін шағым: сот орындаушысы құжатты өндіріп алушыға қайтарды — әдетте борышкердің мүлкі табылмағандықтан (48-бабы 1-тармағының 2) тармақшасы), — ал шотқа, көлікке тыйым немесе шетелге шығуға тыйым әрекет ете береді. Мұндай қайтаруда заң шаралардың күшін жоюды ұсыну мерзімінің өтуімен байланыстырады: олардың күшін сот орындаушысы не аумақтық әділет органы қаулымен жояды (48-бабы 6-тармағының 2) тармақшасы). Дәл сол сәт — сізді Борышкерлердің бірыңғай тізілімінен шығаруға негіз (36-бабы 3-тармағының 5) тармақшасы). Құжат өндіріп алушының өз арызы бойынша қайтарылған жағдайда ғана басқаша: онда шаралардың күші ол орындау жөніндегі шығыстарды өтегенде және жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төленгенде жойылады (48-бабы 6-тармағының 1) тармақшасы).

Мерзім өткенге дейін де екі нәрсеге қол жеткізуге болады:

• қайтарылған құжат бойынша шоттан ақша алу тоқтауға тиіс. Құжатты қайтарғанда сот орындаушысы инкассолық өкімді кері қайтарып алуға міндетті — мемлекеттік сот орындаушысы аумақтық орган басшысының жазбаша келісімімен (59-баптың 3) тармақшасы; ерекшелік — өндіріп алушы борышкердің сатылмаған мүлкін өзінде қалдырудан бас тартқандықтан болған қайтару). Шоттағы тыйым қалады, бірақ мұндай құжат бойынша ақша есептен шығарылмауға тиіс;
• шетелге шығуға тыйым өндіріп алушының өтініші бойынша алынады, егер өндіріп алу мемлекет пайдасына жүргізілмесе (33-бабы 4-тармағының 4) тармақшасы).

Мерзім өткенде не істеу керек:

1. Мерзімнің өтетін күнін жоғарыдағы мысалдағы ереже бойынша есептеңіз: үш жыл минус жазба өндіріп алушыда жатқан барлық уақыт, соңғы қайтарылған күннен бастап.
2. Құжатты қайтарған сот орындаушысына жазбаша арыз беріңіз: 48-бабы 6-тармағының 2) тармақшасы бойынша шаралардың күшін жоюды және 36-бабы 3-тармағының 5) тармақшасы бойынша борышкерлер тізілімінен шығару үшін мәліметтерді жіберуді сұраңыз. Шетелге шығуға тыйымды бөлек атаңыз: бұл да мәжбүрлеп орындату шарасы — 33-бап Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның «Мәжбүрлеп орындату шаралары» деген 5-тарауында тұр, сондықтан 48-баптың 6-тармағы оған да қолданылады, дегенмен 33-баптың 4-тармағындағы тізімде мерзімнің өтуі бөлек аталмаған. Жеке сот орындаушысы қызметін тоқтатса, жауап бермесе немесе бас тартса, аумақтық әділет органына жүгініңіз — заң аумақтық органның қаулысына тікелей жол береді.
3. Бірнеше күннен кейін борышкерлер тізілімін және шетелге шығу мәртебесін тексеріңіз: мұны қалай жасау керегі шетелге шығуға тыйымды қалай тексеруге болады мақаласында сипатталған.

Қарызбен келісіп, оны құжат өндіріп алушыда жатқанда өтесеңіз, өндіріп алушыдан қарыздың толық өтелгені туралы жазбаша растама алып, құжатты қайтарған сот орындаушысына апарыңыз: орындалғаны туралы мәліметтерді алған соң ол сізді борышкерлер тізілімінен шығару үшін оларды үш жұмыс күні ішінде жібереді (36-баптың 3-тармағы). Бұл жағдайда тыйымдардың күшін жоюды сол арызда сұраңыз.

Өткізіп алған мерзімді қалпына келтіруге бола ма?

Иә, бірақ нотариуста да, сот орындаушысында да емес, тек сотта. «Нотариат туралы» Заңның 92-5-бабының 2-тармағы азаматтық процестік заңнамаға, ал Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 13-бабы сот актісін шығарған сотқа немесе оның орындалатын орны бойынша сотқа сілтейді. Өндіріп алушы жүгінеді. Өткізіп алу себептерінің дәлелді болуын заң атқарушылық парақ пен сот бұйрығы үшін қалпына келтірудің шарты ретінде тікелей атайды (13-баптың 2-тармағы); жазбаға бұл өлшем ұқсастығы бойынша қолданылады, ал оны дәлелдеу — өндіріп алушының міндеті. Мұндай арыз туралы білсеңіз, сотқа бірден жазбаша пікір жіберіңіз: онда жазбаның берілген, ұсынылған және қайтарылған күндерін көрсетіп, өндіріп алушы атаған себептерге қарсылық білдіріңіз.

Мерзім өтті — қарыз жойылды ма?

Жоқ. Ұсыну мерзімінің өтуі өндіріп алушыны осы жазба бойынша өндіріп алу құқығынан айырады, бірақ міндеттемені тоқтатпайды. Оған не қалады:

• мерзімді сот арқылы қалпына келтіру — негізгі жол, ол туралы жоғарыдағы бөлімде;
• сотқа талап қою — тек жазбаның күші жойылғаннан кейін. Сол тараптар арасында, сол нысана бойынша және сол негіздер бойынша жасалған жазба тұрғанда, сот талап қоюды қабылдаудан бас тартады (Азаматтық процестік кодекстің 151-бабы 1-бөлігінің 4) тармақшасы). Жазбаның күші жойылып, кредитор талап қойса, талап қоюдың ескіру мерзімі жұмыс істейді — жалпы мерзім 3 жыл (Азаматтық кодекстің 178-бабы), ал 2017 жылғы 1 қазаннан бастап жасалған банктік қарыз шарттары бойынша — 5 жыл. Сот оны шешім шығарғанға дейін тарап жасаған мәлімдеме бойынша ғана қолданады (179-бап): мәлімдемесеңіз — сот оны ескермейді. Несие мен микронесие бойынша мерзімді талап қоюдың ескіру мерзімінің калькуляторында шамалап есептеуге болады, бірақ ескеріңіз: қарызды мойындасаңыз — оны жазбаша мойындасаңыз, мысалы наразылыққа (претензияға) берген жауабыңызда, кестеге қол қойсаңыз, кредиторға тікелей төлесеңіз — мерзім үзіледі және содан кейін қайтадан басталады (АК-нің 183-бабы);
• сол қарыз бойынша жаңа жазба дерлік әрқашан жабық. Егер талап қою құқығы туындаған күннен бастап үш жылдан (немесе бұл талап үшін белгіленген өзге ескіру мерзімінен) астам уақыт өтсе, нотариус бас тартуға міндетті, оның үстіне ескіру мерзімінің үзілуін ескеруге құқығы жоқ («Нотариат туралы» Заңның 92-2-бабы 1-тармағының 2) тармақшасы, Жоғарғы Соттың 2022 жылғы 26 мамырдағы № 6 нормативтік қаулысының 11-тармағы). Жаңа жазба бәрібір келсе, сізде тағы да қарсылыққа 10 жұмыс күні бар, ал бұл — онда көрсетуге болатын себептердің бірі.

Шындығын айтқанда, ұсыну мерзімі — қарызды «отырып өткізіп жіберу» тәсілі емес. Ол өтіп жатқанда өндіріп алушы сот орындаушысына қанша рет болса да қайта жүгіне алады, ал құжат сот орындаушысында жатқан бүкіл уақытта мерзім жүрмейді. Өндіріп алушыға сот орындаушысының құжаттағы белгісінсіз тікелей төлеу заң мәтіні бойынша ұсыну мерзімін үзбейді, бірақ қарызды мойындау ретінде талап қоюдың ескіру мерзімін үзуі мүмкін. Қарызбен келіспесеңіз, жазбаға бірден дау айтқан сенімдірек, ал келіссеңіз — қарызға жеке сот орындаушысының қызметіне ақы қосылмай тұрғанда өтеу туралы уағдаласыңыз (ол туралы — ЖСО қанша алады мақаласында).

Тақырып бойынша мақалалар