Қарызды коллекторларға берді: олар не істей алады және қалай қорғану керек

Жарияланды: 2026-07-16 · Жаңартылды: 2026-07-16 · ҚР істері бойынша тәжірибелі заңгер тексерген

Банктің қарызыңызды сатуға құқығы бар ма еді

Алдымен тексеретін нәрсе: 2024 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанда жеке тұлғалардың кредиттері бойынша талап ету құқығын коллекторларға беруге мораторий қолданылады, оны АРРФР 2027 жылғы 1 мамырға дейін ұзартты. Бұл кезеңде банк пен МҚҰ қарызыңызды коллекторлық агенттікке сата алмайды.

Сондықтан бүгінде екі түрлі жағдай болуы мүмкін — бүкіл қорғану стратегияңыз осыған байланысты:

• Қарыз сатылмаған, коллектор кредитордың тапсырмасы бойынша жұмыс істейді. Мерзімі өткен берешек 90 күннен асқанда банк не МҚҰ қарызды сотқа дейінгі өндіріп алуға бере алады. Кредитор сол күйі қалады, төлемді банкке не МҚҰ-ға төлейсіз, ал коллекторға қарыз есебіне ақша қабылдауға тыйым салынған («Коллекторлық қызмет туралы» заңның 5-бабының 5-тармағы). Сізге тиімді жері: қарыз коллектордың жұмысында тұрғанда кредитор талап қоя алмайды, осы кезең үшін сыйақы талап ете алмайды және өсімпұл есептей алмайды (6-баптың 5-тармағы).
• Қарыз мораторийге дейін сатып алынған (талап ету құқығы 2024 жылғы 1 шілдеге дейін берілген). Онда коллектор — жаңа кредиторыңыз, төлемді енді соған төлейсіз. Бірақ талап ету құқығының ауысуы (берілуі) туралы дәлелдер — талап ету құқығын беру шарты мен берешек есебі — ұсынылғанша төлемеуге құқығыңыз бар (АК 342-бабы).

Мораторий аяқталған соң қарыз сату қайта мүмкін болады, бірақ тек мерзімі өткен берешек 24 айдан асқанда және кредитор борышкерге реттеу рәсімдерін ұсынғаннан кейін ғана («Банктер және банк қызметі туралы» заңның 61-бабы, «Микроқаржылық қызмет туралы» заңның 9-2-бабы).

Коллекторларға не болады және не тыйым салынған

Ережелер «Коллекторлық қызмет туралы» заңның 5-бабында қатаң белгіленген. Одан тыс әрекеттің бәрі — АРРФР-ға шағымдануға негіз.

Әр байланыс кезінде коллектор агенттігін, мекенжайын, аты-жөнін және кредиторды атауға, ал сіздің талабыңыз бойынша қарыз мөлшері туралы құжат пен өз өкілеттіктерінің растамасын беруге міндетті. Агенттік барлық сөйлесуді жазып отыруға міндетті, сіз де жазып алуға құқылысыз (16-бап).

Агенттіктің өзін тексеріңіз: коллекторлық агенттіктердің тізілімін АРРФР жүргізеді (finreg.kz). «Коллектор» тізілімде болмаса — ол коллектор емес, алаяқ: төлемеңіз және шағымданыңыз.

Коллектордағы қарыз өсуі мүмкін бе

Сатып алынған қарыз бойынша коллектор бастапқы шартыңызда көзделмеген комиссиялар мен төлемдерді ала алмайды («Коллекторлық қызмет туралы» заңның 15-бабы) және банк пен МҚҰ үшін қолданылған барлық шектеулерді сақтауға міндетті: ЖТСМ(ГЭСВ) шегін, микронесие бойынша артық төлем лимитін, кепілсіз тұтынушылық қарыз бойынша мерзімі өткен берешек 90 күннен асқанда есептеулерді тоқтатуды.

Соманы бақылау оңай: айына бір рет коллектор сізге қарыз қалдығы туралы — негізгі борыш, сыйақы және өсімпұл бойынша — жазбаша анықтаманы тегін беруге міндетті (жауапқа 10 жұмыс күні), ал толық өтелген соң — берешектің жоқтығы туралы анықтама. Сандарды артық төлем калькуляторымен салыстырыңыз.

Сондай-ақ коллектор-кредитордан шарттарды өзгертуді сұрауға құқығыңыз бар: бөліп төлеу, өсімпұлды азайту не алып тастау, қарыздың бір бөлігін кешіру (6-1-бап). Өтініш 15 күнтізбелік күнде қаралады; бас тартса — банк не микроқаржы омбудсманына жүгінуге болады.

Қарыз сатылса, ескіру мерзімі қандай

Мұнда борышкердің қолында мықты дәлел бар. Банктер үшін қарыз шарты бойынша талап қоюдың ескіру мерзімі — 5 жыл («Банктер және банк қызметі туралы» заңның 66-бабы); ал микронесиелер бойынша МҚҰ үшін заңда бөлек мерзім жоқ, сондықтан жалпы ереже — 3 жыл (АК 178-бабы) қолданылады. Ал коллекторлық агенттік — тіпті банк те, МҚҰ да емес: заң 5 жыл берген субъектілер тізімінде коллекторлар аталмаған, әрі коллектордың талабына нақ осы жалпы 3 жылдық мерзімді қолданған сот тәжірибесі бар.

Адалдық ескертпесі: бұл — мықты, бірақ даусыз емес ұстаным. Кредитор мерзім жаңа кредиторға ұзындығы өзгермей ауысады деп — өйткені міндеттемедегі тұлғалардың ауысуы ескіру мерзімін және оны есептеу тәртібін өзгертпейді (АК 181-бабы) — қарсылық білдіріп, 5 жылға таласуы мүмкін. Бұл мәселе бойынша тәжірибе толық біркелкі емес, оны түпкілікті сот шешеді. Сондықтан ескіру мерзімін міндетті түрде мәлімдеп, дауға дайын болу керек, қарызды «жойылды» деп есептемеген жөн.

Мерзім кез келген жағдайда бастапқы төлем бұзылған кезден есептеледі әрі қарыз сатылғанда жаңадан басталмайды (АК 181-бабы). Мысалы, қарыз 4 жыл бұрын мерзімі өтсе, коллектордың талабы бойынша 3 жылдық мерзім өтіп кетті деген салмақты дәлеліңіз бар.

Екі ескерту. Біріншісі: сот пен нотариус ескіру мерзімін өздігінен қолданбайды — ол туралы шешім шығарылғанға дейін тікелей мәлімдеу керек (АК 179-бабы); нотариусқа — жазбаша қарсылықта. Екіншісі: қарызды ішінара төлеу не жазбаша мойындау мерзімді үзеді, ол қайта басталады (АК 183-бабы) — мерзімдерді анықтап алмай, «символдық төлем» жасамаңыз. Өз мерзіміңізді ескіру мерзімі калькуляторымен есептеңіз.

Коллектор атқарушылық жазба жасата ала ма

Иә. Қарызды сатып алған коллектор банкте болған өндіріп алу құралдарына ие болады: сот немесе нотариустың атқарушылық жазбасы. Заң жазба бойынша өндірілген қарыздың өзін беруге де жол береді («Коллекторлық қызмет туралы» заңның 6-1-бабы).

Қорғану жолы банк жазбасындағыдай:

1. Жазбаның көшірмесін алған күннен бастап нотариусқа қарсылық білдіруге 10 жұмыс күні бар («Нотариат туралы» заңның 92-6-бабы) — келіспеу себептерін көрсетіп.
2. Қарсылық түскенде нотариус жазбаның күшін 3 жұмыс күні ішінде жояды (92-8-бап).
3. Күші жойылған соң қарызды тек сотта талап қою арқылы өндіруге болады — онда өзіңізді толық қорғайсыз.

Коллекторлық қарыз бойынша қарсылықтың өзіндік мықты негіздері бар: өтіп кеткен ескіру мерзімі (жалпы 3 жыл пайдасына салмақты дәлел), өсірілген сома (бастапқы шарт лимиттерінен тыс есептеулер), расталмаған талап ету құқығы (сізге цессия шарты мен есеп ұсынылмаған — АК 342-бабы). Осы дәлелдердің кез келгені дау бар дегенді білдіреді, ал даулы талап даусыз тәртіппен өндірілмейді.

Есте болсын: жазбаның күшін жою қарызды жоймайды — ол тек мәжбүрлеп өндіріп алуды тоқтатып, дауды сотқа көшіреді.

Қадам бойынша не істеу керек

1. Агенттікті тексеріңіз — finreg.kz сайтындағы АРРФР тізілімінде.
2. Құжаттарды сұратыңыз: талап ету құқығын беру шарты (немесе кредитормен жасалған өндіріп алу шарты) және қарыз есебі. Алғанша — төлемеңіз (АК 342-бабы).
3. Схеманы анықтаңыз: қарыз сатып алынған ба (коллекторға төлейсіз), әлде тапсырма бойынша жұмыс па (банкке/МҚҰ-ға төлейсіз).
4. Сома мен ескіру мерзімін салыстырыңыз — калькуляторлар жоғарыда.
5. Бұзушылықтарды тіркеңіз (қоңырау жазбалары, скриншоттар) және АРРФР-ға e-Otinish не 1459 арқылы шағымданыңыз.
6. Жазба келді ме — 10 жұмыс күнін жоғалтпаңыз: қажетті баптарға сілтеме жасалған дайын қарсылықты жасаңыз.

Күшін жоюдың толық тәртібі — «Атқарушылық жазбаның күшін қалай жоюға болады» мақаласында. Қарыз микронесиеден болса — «Микронесие бойынша атқарушылық жазба» мақаласын қараңыз.

Тақырып бойынша мақалалар