Қарызды коллекторларға берді: олар не істей алады және қалай қорғану керек

Жарияланды: 2026-07-16 · Жаңартылды: 2026-09-04 · ҚР істері бойынша тәжірибелі заңгер тексерген

Банктің қарызыңызды сатуға құқығы бар ма еді

Алдымен тексеретін нәрсе: Қазақстанда жеке тұлғаның кәсіпкерлік қызметпен байланысты емес қарыздары бойынша талап ету құқығын коллекторларға беруге мораторий қолданылады, әрі 2027 жылғы 1 мамырға дейін ол АРРФР актісімен емес, заңдардың өз нормаларымен ұсталады. Тыйым нақты қай күннен бастап жұмыс істей бастағанын өткен жылдардағы шарт бойынша бөлек тексеріңіз: «Микроқаржылық қызмет туралы» Заңның 9-1-бабының 5-2-тармағы 2024 жылғы 22 шілдедегі редакцияда әлдеқашан тұрған, яғни осы сәттен кейін берілген талап ету құқықтары тыйымға түседі; одан ертерек басталу күнін 2024 жылғы 19 маусымдағы № 97-VIII Заңның 2-бабы бойынша тексеріңіз — тыйымның қолданысқа енгізілу тәртібі сонда жазылған. Банкке мұндай талап ету құқығын коллекторлық агенттікке беруге тыйымды «Банктер және банк қызметі туралы» № 258-VIII Заңның 63-бабының 5-тармағы салады: сол Заңның 135-бабы 3-тармағының 3) тармақшасы оның қолданысын 2027 жылғы 1 мамырға дейін тоқтата тұрып, осы кезеңге тікелей тыйым ретінде жазған. Микроқаржы ұйымдары үшін дәл сондай тыйымды «Микроқаржылық қызмет туралы» Заңның 9-1-бабының 5-2-тармағы береді, ол 2024 жылғы 19 маусымдағы № 97-VIII Заңмен 2027 жылғы 1 мамырға дейін тоқтатыла тұрған әрі тоқтатыла тұру кезеңіне тікелей тыйым ретінде жазылған. Бұл кезеңде банк пен МҚҰ қарызыңызды коллекторлық агенттікке сата алмайды.

Сондықтан бүгінде екі түрлі жағдай болуы мүмкін — бүкіл қорғану стратегияңыз осыған байланысты:

• Қарыз сатылмаған, коллектор кредитордың тапсырмасы бойынша жұмыс істейді. Мерзімі өткен берешек 90 күннен асқанда банк не МҚҰ қарызды сотқа дейінгі өндіріп алуға бере алады. Кредитор сол күйі қалады, төлемді банкке не МҚҰ-ға төлейсіз, ал коллекторға қарыз есебіне ақша қабылдауға тыйым салынған («Коллекторлық қызмет туралы» заңның 5-бабының 5-тармағы). Сізге тиімді жері: қарыз коллектордың жұмысында тұрғанда кредитор талап қоя алмайды, осы кезең үшін сыйақы талап ете алмайды және өсімпұл есептей алмайды (6-баптың 5-тармағы).
• Қарыз мораторийге дейін сатып алынған (талап ету құқығы тыйым күшіне енгенге дейін берілген). Онда коллектор — жаңа кредиторыңыз, төлемді енді соған төлейсіз. Бірақ талап ету құқығының ауысуы (берілуі) туралы дәлелдер — талап ету құқығын беру шарты мен берешек есебі — ұсынылғанша төлемеуге құқығыңыз бар (АК 342-бабы).

Мораторий аяқталған соң қарыз сату қайта мүмкін болады, бірақ тек мерзімі өткен берешек 24 айдан асқанда және кредитор борышкерге реттеу рәсімдерін ұсынғаннан кейін ғана («Банктер және банк қызметі туралы» заңның 61-бабы, «Микроқаржылық қызмет туралы» заңның 9-2-бабы).

Коллекторларға не болады және не тыйым салынған

Ережелер «Коллекторлық қызмет туралы» заңның 5-бабында қатаң белгіленген. Одан тыс әрекеттің бәрі — АРРФР-ға шағымдануға негіз.

Әр байланыс кезінде коллектор агенттігін, мекенжайын, аты-жөнін және кредиторды атауға, ал сіздің талабыңыз бойынша қарыз мөлшері туралы құжат пен өз өкілеттіктерінің растамасын беруге міндетті. Агенттік барлық сөйлесуді жазып отыруға міндетті, сіз де жазып алуға құқылысыз (16-бап).

Агенттіктің өзін тексеріңіз: коллекторлық агенттіктердің тізілімін АРРФР жүргізеді (finreg.kz). «Коллектор» тізілімде болмаса — ол коллектор емес, алаяқ: төлемеңіз және шағымданыңыз.

Коллектордағы қарыз өсуі мүмкін бе

Сатып алынған қарыз бойынша коллектор бастапқы шартыңызда көзделмеген комиссиялар мен төлемдерді ала алмайды («Коллекторлық қызмет туралы» заңның 15-бабы) және банк пен МҚҰ үшін қолданылған барлық шектеулерді сақтауға міндетті: ЖТСМ(ГЭСВ) шегін, өсімпұл шегін, кепілсіз тұтынушылық қарыз бойынша мерзімі өткен 90 күннен кейін есептелген сыйақы мен өсімпұлды талап етуге тыйымды. Олардың арасында «артық төлем қарыз сомасынан аспайды» шегі жоқ: ол АК-нің 725-1-бабы 1-тармағының 7) тармақшасында жеке қарыздар үшін белгіленген, ал сол баптың 5-тармағы банктер мен микроқаржы ұйымдарын оның қолданысынан алып тастайды. Бірақ сатып алынған қарыз қысқа мерзімді микронесие болса, коллектор оның өз шегін де сақтауға міндетті, ал бұл шектің параметрлері микронесие шартының жасалған күніне байланысты. 2020 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған шарттар бойынша шек мүлдем болмаған — мұндай дәлел мәлімделмейді. 2020 жылғы 1 қаңтар мен 2022 жылғы 11 қыркүйек аралығында жасалған шарттар бойынша мұндай микронесиенің белгілері — мерзімі 45 күнге дейін және сомасы 50 АЕК-ке дейін, микронесиенің өзінен басқа барлық төлемдер берілген сома мөлшерінен аспайды, өсімпұлдың шегі — күніне 0,5%. 2022 жылғы 12 қыркүйек пен 2024 жылғы 19 тамыз аралығында жасалған шарттар бойынша белгілері сол күйінде (45 күнге және 50 АЕК-ке дейін), бірақ төлемдер шегі — берілген соманың жартысы, өсімпұл — сол күніне 0,5%. Тек 2024 жылғы 20 тамыздан бастап жасалған шарттар бойынша белгілері — 45 күнге және 45 АЕК-ке дейін, шек — берілген соманың жартысы, өсімпұлдың шегі — күніне 0,3%.

Соманы бақылау оңай: айына бір рет коллектор сізге қарыз қалдығы туралы — негізгі борыш, сыйақы және өсімпұл бойынша — жазбаша анықтаманы тегін беруге міндетті (жауапқа 10 жұмыс күні), ал толық өтелген соң — берешектің жоқтығы туралы анықтама. Сандарды артық төлем калькуляторымен салыстырыңыз.

Сондай-ақ коллектор-кредитордан шарттарды өзгертуді сұрауға құқығыңыз бар: бөліп төлеу, өсімпұлды азайту не алып тастау, қарыздың бір бөлігін кешіру (6-1-бап). Өтініш 15 күнтізбелік күнде қаралады; бас тартса — банк не микроқаржы омбудсманына жүгінуге болады.

Қарыз сатылса, ескіру мерзімі қандай

Мұнда борышкердің қолында мықты дәлел бар. Банктер үшін де, МҚҰ үшін де талап қоюдың ескіру мерзімі арнайы — 5 жыл: банк қарыздары бойынша бұл «Банктер және банк қызметі туралы» ҚР 16.01.2026 ж. № 258-VIII Заңының 66-бабы, микронесиелер бойынша — «Микроқаржылық қызмет туралы» заңның 10-бабының 2-тармағы. Банк қарыздары бойынша бұл бес жылдық мерзім тек 2017 жылғы 1 қазаннан бастап жасалған шарттарға қолданылады (сол № 258-VIII Заңның 135-бабы 5-тармағының 8) тармақшасы): бұдан бұрынғы шарт бойынша банктің өз талабына ескіру мерзімі мүлдем қолданылмаған — бұл «үш жыл» емес, мерзімнің мүлдем болмауы, сондықтан оның орнына жалпы үш жылдық мерзімді қоюға болмайды. Сатып алынған талап 2017 жылғы 1 қазанға дейін жасалған банктік шарттан туындаса, мерзімнің өтуі туралы дәлел талап басқаға берілгеннен кейін де жұмыс істемейді: міндеттемедегі тұлғалардың ауысуы ескіру мерзімін және оны есептеу тәртібін өзгертпейді (АК 181-бабы), сондықтан талапты беру мұнда ештеңені өзгертпейді — қарсылықты сома дауы мен расталмаған талап ету құқығына құрыңыз. Бірақ мұнда атқарушылық жазбаның өзін жасаудың үш жылдық шегі жұмыс істейді: талап үшін заңнамада өзге ескіру мерзімі белгіленбесе, жазба талап қою құқығы туындаған күннен бастап үш жылдан аспайтын уақыт өткенде ғана жасалады («Нотариат туралы» заңның 92-2-бабы 1-тармағының 2) тармақшасы) — бұл дәлелді бөлек тексеріңіз. Микронесиелер бойынша 5 жыл шарттың жасалған күніне байланыссыз қолданылады, бірақ бес жылдық мерзімнің өзі ҚР 02.07.2018 ж. № 168-VI Заңымен енгізілген және 2018 жылғы шілдеден бастап қолданылады, ал 10-баптың 2-тармағының бұрынғы редакциясы бойынша МҚҰ талаптарына наразылық және талап қою мерзімдері мүлдем қолданылмаған — заң жаңа мерзімге кері күш бермеген. Сондықтан 2018 жылғы шілдеге дейін туындаған мерзімі өту бойынша кредитор сол кезде мерзім мүлдем жүрмеді деп дауласады: басқа негіздерді де дайындаңыз. Бірақ екі норма да банктер мен МҚҰ талаптары туралы жазылған, ал коллекторлық агенттік — олардың бірі де емес: заң 5 жыл берген субъектілер тізімінде коллекторлар аталмаған. Сондықтан коллектордың талабы бойынша жалпы 3 жылдық мерзімді (АК 178-бабы) мәлімдеуге негіз бар — 2017 жылғы 1 қазаннан бастап жасалған банктік шарттардан туындайтын талаптар бойынша және банктік емес негіздер бойынша; әрі нақ осы мерзімді қолданған сот тәжірибесі бар.

Адалдық ескертпесі: бұл — мықты, бірақ даусыз емес ұстаным. Кредитор мерзім жаңа кредиторға ұзындығы өзгермей ауысады деп — өйткені міндеттемедегі тұлғалардың ауысуы ескіру мерзімін және оны есептеу тәртібін өзгертпейді (АК 181-бабы) — қарсылық білдіріп, 5 жылға таласуы мүмкін. Бұл мәселе бойынша тәжірибе толық біркелкі емес, оны түпкілікті сот шешеді. Сондықтан ескіру мерзімін міндетті түрде мәлімдеп, дауға дайын болу керек, қарызды «жойылды» деп есептемеген жөн.

Мерзім кез келген жағдайда бастапқы төлем бұзылған кезден есептеледі әрі қарыз сатылғанда жаңадан басталмайды (АК 181-бабы). Мысалы, қарыз 4 жыл бұрын мерзімі өтсе, коллектордың талабы бойынша 3 жылдық мерзім өтіп кетті деген салмақты дәлеліңіз бар.

Екі ескерту. Біріншісі: сот пен нотариус ескіру мерзімін өздігінен қолданбайды — ол туралы шешім шығарылғанға дейін тікелей мәлімдеу керек (АК 179-бабы); нотариусқа — жазбаша қарсылықта. Екіншісі: қарызды ішінара төлеу не жазбаша мойындау мерзімді үзеді, ол қайта басталады (АК 183-бабы) — мерзімдерді анықтап алмай, «символдық төлем» жасамаңыз. Өз мерзіміңізді ескіру мерзімі калькуляторымен есептеңіз.

Коллектор атқарушылық жазба жасата ала ма

Иә. Қарызды сатып алған коллектор банкте болған өндіріп алу құралдарына ие болады: сот немесе нотариустың атқарушылық жазбасы. Заң жазба бойынша өндірілген қарыздың өзін беруге де жол береді («Коллекторлық қызмет туралы» заңның 6-1-бабы).

Қорғану жолы банк жазбасындағыдай:

1. Жазбаның көшірмесін алған күннен бастап нотариусқа қарсылық білдіруге 10 жұмыс күні бар («Нотариат туралы» заңның 92-6-бабы) — келіспеу себептерін көрсетіп.
2. Қарсылық түскенде нотариус жазбаның күшін 3 жұмыс күні ішінде жояды (92-8-бап).
3. Күші жойылған соң қарызды тек сотта талап қою арқылы өндіруге болады — онда өзіңізді толық қорғайсыз.

Коллекторлық қарыз бойынша қарсылықтың өзіндік мықты негіздері бар: өтіп кеткен ескіру мерзімі (жалпы 3 жыл пайдасына салмақты дәлел), өсірілген сома (бастапқы шарт лимиттерінен тыс есептеулер), расталмаған талап ету құқығы (сізге цессия шарты мен есеп ұсынылмаған — АК 342-бабы). Осы дәлелдердің кез келгені дау бар дегенді білдіреді, ал даулы талап даусыз тәртіппен өндірілмейді.

Есте болсын: жазбаның күшін жою қарызды жоймайды — ол тек мәжбүрлеп өндіріп алуды тоқтатып, дауды сотқа көшіреді.

Қадам бойынша не істеу керек

1. Агенттікті тексеріңіз — finreg.kz сайтындағы АРРФР тізілімінде.
2. Құжаттарды сұратыңыз: талап ету құқығын беру шарты (немесе кредитормен жасалған өндіріп алу шарты) және қарыз есебі. Алғанша — төлемеңіз (АК 342-бабы).
3. Схеманы анықтаңыз: қарыз сатып алынған ба (коллекторға төлейсіз), әлде тапсырма бойынша жұмыс па (банкке/МҚҰ-ға төлейсіз).
4. Сома мен ескіру мерзімін салыстырыңыз — калькуляторлар жоғарыда.
5. Бұзушылықтарды тіркеңіз (қоңырау жазбалары, скриншоттар) және АРРФР-ға e-Otinish не 1459 арқылы шағымданыңыз.
6. Жазба келді ме — 10 жұмыс күнін жоғалтпаңыз: қажетті баптарға сілтеме жасалған дайын қарсылықты жасаңыз.

Күшін жоюдың толық тәртібі — «Атқарушылық жазбаның күшін қалай жоюға болады» мақаласында. Қарыз микронесиеден болса — «Микронесие бойынша атқарушылық жазба» мақаласын қараңыз.

Тақырып бойынша мақалалар